काठमाडौं । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन लामो समयदेखि एकता, विभाजन र पुनर्गठनको चक्रबाट गुज्रिँदै आएको छ। पछिल्लो समय नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी र नेकपा एमालेबीच प्रदेश सरकार निर्माणका क्रममा देखिएको सत्ता सहकार्यले फेरि एकपटक कम्युनिस्ट शक्तिहरूबीचको सम्बन्ध, भविष्यको राजनीतिक दिशा र विगतको नेकपा एकता–विभाजनको विरासतबारे बहस सुरु भएको छ।
प्रदेश तहमा भएको सत्ता समीकरण केवल सरकार गठनको अंकगणित मात्र नभई कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई पुनः एकीकृत गर्ने सम्भावना वा विगतका विवादहरू दोहोरिने जोखिमका रूपमा पनि हेरिएको छ ।
२०७५ सालमा तत्कालीन नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्रबीच भएको एकताले नेपाली राजनीतिमा ठूलो तरंग ल्याएको थियो। दुई ठूला कम्युनिस्ट शक्तिको एकताबाट बनेको नेकपा संसदमा झन्डै दुईतिहाइ बहुमतसहित शक्तिशाली राजनीतिक शक्ति बनेको थियो ।
तर, संगठन सञ्चालन, नेतृत्व व्यवस्थापन, सरकार सञ्चालनको शैली र पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनका विषयमा देखिएको विवादले अन्ततः नेकपा विभाजनतर्फ गयो । सर्वोच्च अदालतको २०७७ सालको फैसलाले एमाले र माओवादी केन्द्रलाई पुरानै अवस्थामा फर्काइदिएपछि कम्युनिस्ट एकताको प्रयोग अधुरो रह्यो ।
नेकपा विभाजनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्यो– के कम्युनिस्ट पार्टीहरू विचार र नीतिको आधारमा एक हुन सक्छन् कि सत्ता समीकरणका आधारमा मात्रै नजिकिन्छन्?
एमाले र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीबीच प्रदेश सरकारमा भएको सहकार्यलाई केही नेताहरूले कम्युनिस्ट शक्तिहरूबीच संवाद र सहकार्यको सुरुवातका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
प्रदेश सरकारहरूमा सहकार्यले दुई पार्टीबीचको दूरी घटाउन, संगठनात्मक सम्बन्ध विस्तार गर्न र आगामी दिनमा राजनीतिक सहकार्यको आधार तयार गर्न सक्ने सम्भावना छ।
विशेषगरी स्थानीय तह र प्रदेश संरचनामा मिलेर काम गर्दा कार्यकर्ता तहमा रहेको विभाजनको मनोविज्ञान कमजोर हुन सक्छ। लामो समयदेखि अलग–अलग धारमा रहेका कम्युनिस्ट कार्यकर्ताबीच पुनः सहकार्यको वातावरण बन्न सक्छ।
तर, सत्ता सहकार्य मात्रै दीर्घकालीन एकताको आधार बन्न नसक्ने राजनीतिक विश्लेषकहरूको तर्क छ। विगतको नेकपा अनुभवले पनि देखाएको छ कि नेतृत्वबीचको सम्बन्ध, शक्ति बाँडफाँट र संगठन सञ्चालनको स्पष्ट मोडल नभए एकता टिकाउ बन्न कठिन हुन्छ।
एमाले र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीबीच सहकार्य भए पनि दुवै पक्षका आफ्नै राजनीतिक पृष्ठभूमि र प्राथमिकता छन्। एमालेले आफूलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित, ठूलो संगठन र चुनावी शक्ति भएको कम्युनिस्ट धारका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ । अर्कोतर्फ नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले नयाँ राजनीतिक पुनर्संरचना, वैकल्पिक कम्युनिस्ट धार र संगठन विस्तारको प्रयास गरिरहेको छ।
यी दुई शक्तिबीच सहकार्य गर्दा मुख्य चुनौती तीन क्षेत्रमा देखिन्छ।
पहिलो, नेतृत्व व्यवस्थापन: विगतको नेकपा विभाजनको मुख्य कारणमध्ये एक शीर्ष नेतृत्वबीचको शक्ति संघर्ष थियो। भविष्यमा पनि नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा व्यवस्थापन गर्न नसके सहकार्य कमजोर हुन सक्छ।
दोस्रो, विचार र कार्यदिशाको प्रश्न: कम्युनिस्ट आन्दोलनभित्र समाजवाद, आर्थिक नीति, राज्य सञ्चालन र संगठनात्मक शैलीबारे फरक दृष्टिकोण छन्। केवल सत्ता साझेदारीले यी मतभेद समाधान गर्न सक्दैन।
तेस्रो, कार्यकर्ता तहको विश्वास पुनः निर्माण: विगतको विभाजनले हजारौँ कार्यकर्तामा निराशा र अविश्वास पैदा गरेको थियो। नयाँ सहकार्यलाई स्वीकार गर्न कार्यकर्ता तहमा समय लाग्न सक्छ।
नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास हेर्दा विभाजनपछि पुनः एकताको प्रयास पटक–पटक भएका छन्। एमाले र माओवादी केन्द्रको एकता पनि त्यही राजनीतिक प्रक्रियाको परिणाम थियो।
अहिलेको सत्ता सहकार्यले कम्युनिस्ट शक्तिहरूबीच न्यूनतम सहकार्यको वातावरण बनाउन सक्छ। यदि साझा राजनीतिक एजेन्डा, संगठनात्मक सुधार र नेतृत्वबीच विश्वास निर्माण भयो भने यसले भविष्यमा ठूलो कम्युनिस्ट पुनर्गठनको आधार तयार गर्न सक्छ।
नेपालको राजनीतिमा कम्युनिस्ट मतदाता आधार अझै बलियो रहेको अवस्थामा कम्युनिस्ट शक्तिहरूबीचको सहकार्यले नयाँ राजनीतिक ध्रुव निर्माण गर्न सक्ने सम्भावना पनि छ।
नेकपा एकताको सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेको संख्या र सत्ता मात्र एकताको आधार हुन सक्दैन भन्ने हो। त्यतिबेला दुई ठूला दलबीच एकता भए पनि आन्तरिक लोकतन्त्र, संगठनात्मक संरचना र नेतृत्व व्यवस्थापन कमजोर हुँदा पार्टी विभाजन भयो ।
यदि अहिलेको सहकार्य पनि मन्त्रालय बाँडफाँट र सरकार टिकाउने सीमित उद्देश्यमा केन्द्रित भयो भने यसले दीर्घकालीन राजनीतिक परिणाम दिन सक्दैन। कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनर्गठनका लागि केवल नेताहरूको सहमति होइन, नीति, विचार, संगठन र कार्यकर्ता तहको एकता आवश्यक हुन्छ।
एमाले र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीबीचको प्रदेश सत्ता सहकार्यलाई नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको नयाँ मोडका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यसले विगतको विभाजनबाट पाठ सिक्दै सहकार्य र पुनर्गठनको बाटो खोल्न सक्छ।
तर, यसको सफलता सत्ता समीकरणभन्दा माथि उठेर राजनीतिक विश्वास, संगठनात्मक सुधार र साझा भविष्यको स्पष्ट दृष्टिकोण निर्माण गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ।
यदि विगतका कमजोरी दोहोरिए भने यो सहकार्य पनि अस्थायी राजनीतिक अभ्यासमै सीमित हुन सक्छ। तर, सही व्यवस्थापन गर्न सके नेपालका विभाजित कम्युनिस्ट शक्तिहरूलाई पुनः नयाँ आधारमा संगठित गर्ने अवसर बन्न सक्छ।
अहिलेको प्रश्न यही हो– एमाले र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको सहकार्य कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनर्जागरणको सुरुवात हो कि विगतका असफल प्रयोगहरूको अर्को अध्याय ?