काठमाडौं । विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा व्यापारिक मार्गमध्ये एक होर्मुज जलडमरूमध्य इरानको सहमतिबिना पूर्ण रूपमा खुल्ने सम्भावना तत्कालका लागि न्यून देखिएको छ। पछिल्लो अवस्थाले जलमार्ग पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आइसकेको नभई सीमित आवागमन र कूटनीतिक प्रयासकै चरणमा रहेको देखाउँछ।
अगस्ट १८ मा इरानले अमेरिकाले जुन महिनामा भएको अन्तरिम समझदारीका सर्त पूरा नगरेसम्म होर्मुज जलडमरूमध्य खुला नगर्ने स्पष्ट पारेको थियो। इरानले अमेरिकी नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, तेलमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गर्नुपर्ने, रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फिर्ता गर्नुपर्ने तथा सैन्य धम्की र कारबाही रोक्नुपर्ने माग अघि सारेको छ।
यसबीच अमेरिकाले जलमार्ग खुला रहेको दाबी गरे पनि जहाज आवागमनको तथ्यांकले भने सामान्य अवस्था देखाउँदैन। रोयटर्सका अनुसार अगस्ट १९ सम्म होर्मुजबाट एक दिनमा करिब नौवटा कमोडिटी जहाज मात्र पार भएका थिए। युद्धअघि दैनिक ठूलो संख्यामा जहाज आवतजावत गर्ने यो मार्गमा अहिलेको गतिविधि निकै न्यून हो।
होर्मुजको समस्या समाधानका लागि इरान र ओमानबीच छुट्टै नौवहन व्यवस्थाबारे सहमतिको प्रयास भइरहेको छ। प्रस्तावित व्यवस्थाअनुसार खाडीमा प्रवेश गर्ने जहाजले इरानतर्फको नजिकको मार्ग र बाहिरिने जहाजले ओमानतर्फको मार्ग प्रयोग गर्ने व्यवस्था हुनसक्ने बताइएको छ।
तर यो सहमति मात्रै अन्तिम समाधान भने होइन। इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्बाट स्वीकृति आवश्यक रहेको र अमेरिका तथा अन्य पक्षको भूमिका पनि निर्णायक हुने अवस्था छ।
अर्कोतर्फ, नाटोका केही सदस्य राष्ट्रहरूले होर्मुजमा सुरक्षित नौवहन सुनिश्चित गर्न सम्भावित विकल्पबारे छलफल थालेका छन्। तर नाटोले औपचारिक सैन्य अभियान सुरु गरेको छैन। दीर्घकालीन रूपमा जलमार्गमा सुरक्षित आवागमन कायम गर्न इरानको सहयोग आवश्यक पर्ने निष्कर्षसमेत चर्चामा आएको छ।
होर्मुज जलडमरूमध्यको उत्तरी भाग इरानी तटसँग जोडिएको छ। वर्तमान द्वन्द्वका कारण इरानले जलमार्गमा आफ्नो सैन्य तथा सुरक्षा उपस्थिति बढाएको छ। त्यसैले बाह्य शक्तिले सैन्य बल प्रयोग गरेर केही जहाजलाई पार गराउन सक्ने भए पनि त्यसलाई नियमित, सुरक्षित र विश्वसनीय व्यापारिक आवागमन भन्न कठिन हुन्छ।
पछिल्लो रिपोर्टअनुसार होर्मुजबाट हुने तेलको प्रवाह युद्धअघिको दैनिक २ करोड ब्यारेलभन्दा बढीबाट करिब ८० लाख ब्यारेलमा झरेको छ। यसले जलमार्ग अझै सामान्य अवस्थामा नफर्किएको देखाउँछ।
निष्कर्षतः, इरानको सहमतिबिना केही जहाजलाई सैन्य सुरक्षामा पार गराउन सम्भव भए पनि होर्मुज जलमार्गलाई पूर्ण रूपमा र दीर्घकालीन रूपमा खुलाउन इरानसँग राजनीतिक तथा सुरक्षा समझदारी आवश्यक देखिन्छ। अहिलेको अवस्थामा ‘होर्मुज पूर्ण रूपमा खुलिसक्यो’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ।
