काठमाडौं । दक्षिण एसिया, मध्य एसिया र पश्चिम एसियालाई रेलमार्गबाट जोड्ने प्रयासले क्षेत्रीय व्यापार तथा पारवहनमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। चीन, अफगानिस्तान र इरानबीच रेलमार्ग विस्तार गर्ने योजनाले गति लिँदा पाकिस्तानमाथिको निर्भरता घटाउने र वैकल्पिक व्यापारिक मार्ग विकास गर्ने रणनीति अघि आएको छ।
भूपरिवेष्ठित मुलुक अफगानिस्तानले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि लामो समयदेखि पाकिस्तानी बन्दरगाह तथा पारवहन मार्गमा निर्भर रहँदै आएको छ। तर, राजनीतिक तनाव र सीमा आवागमनमा देखिने अवरोधका कारण अफगानिस्तानले वैकल्पिक मार्ग खोजिरहेको छ। यही अवस्थामा इरानसँगको रेल सञ्जाल विस्तार र चीनसँगको व्यापारिक सम्पर्कलाई महत्त्वका साथ हेरिएको छ।
इरानका लागि पनि अफगानिस्तान हुँदै चीनसम्म पुग्ने रेलमार्ग रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। यसले व्यापारिक दूरी र ढुवानी समय घटाउन तथा समुद्री मार्गमा उत्पन्न हुन सक्ने अवरोधको विकल्प तयार गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
इरान र अफगानिस्तानबीच रेलमार्गबाट सम्पर्क स्थापित गर्ने काम नयाँ होइन। सन् २०२० को डिसेम्बरमा पश्चिम अफगानिस्तानको हेरात र इरानको खाफलाई जोड्ने करिब २२५ किलोमिटर लामो रेलमार्ग परियोजना अघि बढाइएको थियो।
उक्त रेलमार्गमा सन् २०२३ मे ९ मा परीक्षण सञ्चालन गरिएको थियो। यसले अफगानिस्तानलाई इरान हुँदै क्षेत्रीय बजारसम्म सामान ढुवानी गर्ने वैकल्पिक बाटो उपलब्ध गराएको छ।
उपलब्ध विवरणअनुसार सन् २०२५ को मार्चदेखि सन् २०२६ को मार्चसम्म खाफ–हेरात रेलमार्ग करिडोरबाट करिब ६ लाख ५० हजार टन मालसामान ओसारपसार गरिएको थियो। यसले अफगानिस्तान र इरानबीचको व्यापारिक सम्पर्कमा रेलमार्गको भूमिका बढ्दै गएको संकेत गर्छ।
अफगानिस्तानका अधिकारीहरूले हेरातबाट रेलमार्गलाई थप पूर्वतर्फ विस्तार गरी मजार–ए–शरीफ क्षेत्रसम्म पुर्याउने विषयमा पनि पहल गरिरहेका छन्। यसका लागि अफगान अधिकारीहरूले इरानसँग छलफल गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
रेलमार्ग विस्तारले अफगानिस्तानको व्यापारिक पहुँच फराकिलो बनाउनुका साथै मध्य एसिया र चीनसँगको सम्पर्कलाई सहज बनाउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
चीन र अफगानिस्तानबीच पनि रेलमार्गबाट मालसामान ओसारपसार गर्ने प्रयास अघि बढिरहेको छ। हालै चीनको सान्दोङ प्रान्तबाट उत्तरी अफगानिस्तानस्थित हैरातन सुक्खा बन्दरगाहसम्म रेलमार्फत सामान पुर्याइएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
उक्त ढुवानीमा करिब ८० लाख युआन बराबरका सामग्री ल्याइएको र यात्रामा २० दिन लागेको बताइएको छ। समुद्री मार्ग हुँदै सामान ल्याउँदा एक महिनाभन्दा बढी समय लाग्न सक्ने भएकाले रेलमार्गलाई समय बचत गर्ने विकल्पका रूपमा हेरिएको छ।
यद्यपि, चीन र अफगानिस्तानबीच रेलमार्गबाट सामान ढुवानी भएको यो पहिलो घटना भने होइन। सन् २०१६ मा पनि चीनको चियाङ्सु प्रान्तको तान्थोङबाट अफगानिस्तानको हैरातनसम्म रेलमार्फत मालसामान पुर्याइएको थियो।
यसले चीन र अफगानिस्तानबीचको व्यापारिक सम्पर्क विस्तारको सम्भावना देखाएको छ। अब इरानले पनि अफगानिस्तानलाई पारवहन मार्गका रूपमा उपयोग गर्दै चीनसँगको रेल सञ्जाल थप विस्तार गर्ने विकल्प खोजिरहेको छ।
चीन र इरानबीच सन् २०१६ देखि नै रेलमार्गबाट मालसामान ढुवानी हुँदै आएको छ। त्यतिबेला चीनबाट करिब १० हजार ३९९ किलोमिटर दूरी पार गर्दै रेलमार्फत सामान इरानको राजधानी तेहरान पुगेको थियो।
त्यस मार्गमा कजाखस्तान र तुर्कमेनिस्तान हुँदै रेल सञ्चालन गरिएको थियो। अहिले भने इरानले अफगानिस्तान हुँदै चीनसँग जोडिने अर्को स्थलमार्गको सम्भावना खोजिरहेको छ।
प्रस्तावित मार्गको विकास गर्न सके इरानले आफ्नो व्यापारिक सम्पर्कलाई थप विविधीकरण गर्न सक्छ। अफगानिस्तानका लागि पनि यसले चीनको विशाल बजारसम्म पहुँच विस्तार गर्ने सम्भावना खोल्न सक्छ।
तर, अफगानिस्तान हुँदै चीनसम्म निरन्तर रेलमार्ग सञ्चालन गर्न आवश्यक पूर्वाधार, दुर्गम भौगोलिक अवस्था, लगानी, सुरक्षा र विभिन्न देशबीचको समन्वयजस्ता चुनौती समाधान गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले यो मार्गलाई पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा ल्याउन थप समय र लगानी आवश्यक पर्ने देखिन्छ।
अफगानिस्तानको भौगोलिक अवस्थाका कारण समुद्री बन्दरगाहसम्म पुग्न छिमेकी मुलुकका मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता छ। पाकिस्तानका बन्दरगाह अफगानिस्तानका लागि महत्त्वपूर्ण व्यापारिक प्रवेशद्वार रहँदै आएका छन्। तर, द्विपक्षीय सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न हुँदा सीमा तथा व्यापारिक आवागमन प्रभावित हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा इरान हुँदै चीनसँग जोडिने रेलमार्गले अफगानिस्तानलाई वैकल्पिक व्यापारिक बाटो उपलब्ध गराउन सक्छ। इरानका लागि पनि अफगानिस्तान हुँदै मध्य एसिया र चीनसँगको सम्पर्क विस्तार गर्ने अवसर बन्न सक्छ।
यसले पाकिस्तानको पारवहन भूमिकालाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्ने निश्चित भने छैन। नयाँ रेलमार्ग सञ्चालनमा आउन पर्याप्त पूर्वाधार, प्रतिस्पर्धी ढुवानी लागत, नियमित सेवा र क्षेत्रीय राजनीतिक स्थिरता आवश्यक पर्छ।
अर्कोतर्फ, इरानमाथिका अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध र क्षेत्रीय सुरक्षा चुनौतीले परियोजनाको लगानी तथा सञ्चालनमा असर पार्न सक्छन्। चीन, अफगानिस्तान र इरानबीचको रेलमार्ग विस्तारको सफलता यी चुनौती समाधान गर्ने क्षमतामा निर्भर रहनेछ।
समग्रमा, चीन, अफगानिस्तान र इरानलाई रेलमार्गबाट जोड्ने प्रयास केवल यातायात पूर्वाधार विस्तारको विषय होइन। यो क्षेत्रीय व्यापार, आर्थिक सहकार्य र वैकल्पिक पारवहन मार्ग निर्माणसँग जोडिएको रणनीतिक पहलसमेत हो। योजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सके दक्षिण तथा मध्य एसियाको व्यापारिक नक्सामा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउने सम्भावना रहन्छ।