जनैपूर्णिमा तथा रक्षाबन्धन : धर्म, संस्कृति र आत्मीयताको पर्व

974 Shares

काठमाडौँ । प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने जनैपूर्णिमा तथा रक्षाबन्धन नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्व बोकेको पर्व हो। वैदिक सनातन परम्पराअनुसार मनाइने यस पर्वले धार्मिक आस्था, गुरु–शिष्य सम्बन्ध, पारिवारिक आत्मीयता तथा सामाजिक सद्भावलाई जोड्ने काम गर्छ।

जनैपूर्णिमाका दिन बिहानै उठी नदी, ताल, पोखरी तथा पवित्र जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध हुने र त्यसपछि गुरु, पुरोहित वा आचार्यबाट विधिपूर्वक मन्त्रिएको नयाँ यज्ञोपवीत धारण गर्ने परम्परा छ। विशेषगरी तागाधारी समुदायमा पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै धारण गर्ने भएकाले यस दिनलाई ‘जनैपूर्णिमा’ भनिएको हो।

यज्ञोपवीत धारण गर्दा धार्मिक विधिअनुसार आफ्ना शरीर, मन र कर्मलाई शुद्ध राख्ने तथा सत्य, सदाचार र धार्मिक आचरणमा प्रतिबद्ध रहने सङ्कल्प गरिन्छ। गुरु–पुरोहितले मन्त्र उच्चारण गरी हातमा बाँधिदिने रक्षासूत्र अर्थात् डोरोले मानिसको रक्षा हुने धार्मिक विश्वाससमेत रहिआएको छ। यसरी बाँधिएको डोरो केही दिनसम्म धारण गर्ने र पछि धार्मिक विधिअनुसार खोल्ने परम्परा विभिन्न समुदायमा पाइन्छ।

जनैपूर्णिमालाई ऋषितर्पणी पर्वका रूपमा पनि मनाउने गरिन्छ। यस दिन तागाधारी समुदायले सप्तऋषि तथा आफ्ना पुर्खाहरूलाई सम्झँदै नदी वा पवित्र जलाशयमा स्नान गरी तर्पण तथा पूजाआजा गर्ने चलन छ। ऋषि, महर्षि तथा पुर्खाप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै उनीहरूले दिएको ज्ञान, संस्कार र परम्पराको स्मरण गर्ने दिनका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिइन्छ।

जनैपूर्णिमासँगै रक्षाबन्धनको परम्परा पनि जोडिएको छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा रङ्गीचङ्गी राखी वा रक्षासूत्र बाँध्दै दीर्घायु, सुख, समृद्धि र स्वास्थ्यको कामना गर्ने गर्छन्।

दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सुख, सुरक्षा र सम्मानका लागि सधैँ साथ दिने प्रतिबद्धता जनाउँदै उपहार तथा दक्षिणा दिने परम्परा छ। यसले दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको प्रेम, विश्वास र आत्मीय सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने विश्वास गरिन्छ।

नेपालका विभिन्न समुदायले भने जनैपूर्णिमालाई आ–आफ्नै मौलिक परम्परा र संस्कृतिअनुसार मनाउने गर्छन्। कतिपय समुदायमा यस दिन विशेष पूजा, स्नान, तर्पण तथा धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ भने कतिपय स्थानमा स्थानीय देवीदेवताको पूजा गर्ने र जातीय तथा सामुदायिक परम्पराअनुसार पर्व मनाउने चलन छ।

जनैपूर्णिमाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष क्वाँटी हो। विभिन्न प्रकारका गेडागुडी भिजाएर टुसा उमार्दै तयार पारिने क्वाँटी विशेषगरी यसै पर्वको अवसरमा पकाएर खाने गरिन्छ। मास, मुगी, चना, केराउ, भटमास, सिमी, बोडीलगायत विभिन्न गेडागुडी मिसाएर बनाइने क्वाँटीलाई पौष्टिक तथा स्वास्थ्यवर्धक परिकारका रूपमा लिइन्छ। वर्षायाममा शरीरलाई आवश्यक पोषण र तागत दिने विश्वासका कारण पनि यसको विशेष महत्त्व रहेको पाइन्छ।

परम्परागत नेपाली समाजमा जनैपूर्णिमा केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। यसले धर्म, संस्कार, पारिवारिक सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, पुर्खाको स्मरण र सामाजिक सद्भावलाई एकै ठाउँमा जोडेको छ।

नदी तथा जलाशयमा स्नान गर्ने, गुरु–पुरोहितबाट रक्षासूत्र तथा जनै धारण गर्ने, ऋषि र पुर्खाको तर्पण गर्ने, दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीच राखी बाँध्ने तथा परिवारमा क्वाँटी पकाएर खाने परम्पराले नेपाली समाजको विविधताभित्र रहेको सांस्कृतिक एकतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

आधुनिक जीवनशैलीका कारण कतिपय मौलिक परम्परा क्रमशः परिवर्तन भइरहे पनि जनैपूर्णिमा नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वका रूपमा निरन्तर रहँदै आएको छ। धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको यस पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कार, परम्परा र पुर्खाको जीवनपद्धतिसँग परिचित गराउने अवसरसमेत प्रदान गर्छ।

68a138fe-8365-4a66-8e29-296c3c6c66b6.jpgc907f6f8-ef73-45d9-bc48-d758f11d1a22.jpg37bd994e-1c2e-4ce8-8d49-6edea7f8cce5.jpg7f00b4f6-856a-4cd0-95ba-49ee7c058015.jpg

सम्बन्धित समाचार