राष्ट्रिय स्वाभिमानदेखि सेवा प्रवाहसम्म : किन चर्चामा छन् बालेन्द्र शाह ?

1.3k Shares

नेपालको राजनीतिक वृत्तमा पछिल्ला केही वर्षयता एउटा नाम लगातार चर्चामा छ - बालेन्द्र शाह । काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयर पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा अप्रत्याशित विजय हासिल गरेपछि उनी केवल स्थानीय सरकारका प्रमुख मात्र रहेनन्, बरु परम्परागत राजनीतिक संरचनाविरुद्ध जनतामा बढेको असन्तुष्टिको प्रतीकका रूपमा स्थापित भए ।

उनको उदय एउटा व्यक्तिको चुनावी सफलता मात्र होइन, नेपालमा बदलिँदो राजनीतिक चेतना, युवापुस्ताको मनोविज्ञान र राज्यप्रतिको निराशाको परिणाम पनि हो।

पुराना दलप्रतिको वितृष्णाबाट जन्मिएको नेतृत्व

नेपालमा लामो समयदेखि एउटै राजनीतिक दल र अनुहारको वरिपरि सत्ता घुमिरहँदा आम नागरिकमा “परिवर्तनको भाषण धेरै भयो, परिणाम खोइ ?” भन्ने प्रश्न बलियो बन्दै गएको थियो। संघीयता कार्यान्वयनपछि पनि सेवा प्रवाह कमजोर रहनु, भ्रष्टाचारका काण्ड, ढिलासुस्ती, राजनीतिक भागबन्डा र विकासमा देखिएको असन्तुलनले विशेषगरी शहरका शिक्षित युवामा ठूलो असन्तोष थियो ।

यही मनोविज्ञानबीच बालेन्द्र शाहले आफूलाई “दलभन्दा माथि, काममुखी नेतृत्व”का रूपमा प्रस्तुत गरे। उनले परम्परागत चुनावी सभा, कार्यकर्ता संरचना र दलगत नारा भन्दा डिजिटल अभियान, तथ्यमा आधारित प्रस्तुति र प्रत्यक्ष संवादलाई प्राथमिकता दिए।

उनले चुनाव जित्नु भनेको केवल एउटा महानगरको नेतृत्व परिवर्तन हुनु थिएन, त्यो पुरानो राजनीतिक भाषाशैलीमाथिको जनमत पनि थियो ।

राष्ट्रियताको नयाँ विमर्श

नेपालमा राष्ट्रियताको राजनीति नयाँ होइन। तर बालेन्द्र शाहले प्रस्तुत गरेको राष्ट्रियताको शैली परम्परागत दलको भन्दा केही फरक देखिन्छ।

उनले राष्ट्रवादलाई केवल भाषण, भारत विरोध वा भावनात्मक नारामा सीमित राखेनन्। बरु नेपालको स्वाभिमान, प्रशासनिक क्षमता, आफ्नै कानुन कार्यान्वयन र राज्यको आत्मविश्वाससँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरे।

भारतसँगको सम्बन्धमा पनि उनले “झुक्ने होइन, संवाद गर्ने” दृष्टिकोण देखाएका छन्। नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित स्पष्ट रूपमा राख्नुपर्ने, सीमा, व्यापार, सांस्कृतिक प्रभाव र कूटनीतिक सन्तुलनमा आत्मविश्वासी हुनुपर्ने उनको अभिव्यक्तिले युवापुस्तामा प्रभाव पारेको छ।

विशेषगरी भारतीय चलचित्र, सांस्कृतिक प्रभाव वा केही कूटनीतिक विषयमा उनले सार्वजनिक रूपमा राखेका अभिव्यक्तिले “निर्भीक राष्ट्रवादी” छवि निर्माण गर्‍यो। कतिपयले यसलाई लोकप्रियतामुखी शैली भने पनि समर्थकहरूले “स्वाभिमानी नेतृत्व”का रूपमा हेरे।

सिंहदरबारलाई चुनौती दिने स्थानीय सरकार

बालेन्द्र शाहको कार्यकालको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको स्थानीय सरकारलाई शक्तिशाली संस्थाका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास हो।

नेपालमा लामो समयसम्म स्थानीय तहलाई संघीय सरकारको अधीनस्थ संरचनाजस्तो व्यवहार गरिन्थ्यो। तर बालेनले महानगरलाई स्वायत्त र निर्णयक्षम निकायका रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजे।

सिंहदरबारका मन्त्रालय, विभाग, प्रहरी प्रशासन र संघीय निकायसँग उनले पटक–पटक प्रत्यक्ष संवाद र दबाबको राजनीति गरे। औपचारिक पत्राचार, सार्वजनिक चेतावनी, निर्देशन र समयसीमा तोक्ने शैलीले उनले “स्थानीय सरकार पनि शक्तिशाली हुन सक्छ” भन्ने सन्देश दिए।

उनको यही शैलीले समर्थकमा उत्साह र कर्मचारीतन्त्रमा दबाब सिर्जना गर्‍यो।

सुकुम्बासी बस्ती : कानुन र मानवीय संवेदना

बालेन्द्र शाहको नेतृत्वको सबैभन्दा संवेदनशील र विवादित पक्ष सुकुम्बासी बस्ती व्यवस्थापन बन्यो। नदी किनार, सार्वजनिक जग्गा र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बनेका बस्ती हटाउने अभियानले ठूलो बहस जन्मायो ।

एकातिर महानगरले सार्वजनिक सम्पत्ति संरक्षण, वातावरणीय सुरक्षा र शहरी सौन्दर्यलाई आफ्नो दायित्व बतायो। अर्कोतर्फ हजारौँ गरिब परिवारको बसोबास, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको प्रश्न उठ्यो ।

यो विवादले नेपालमा दशकौँदेखि थाँती रहेको भूमिहीनता समस्या, अव्यवस्थित शहरीकरण र राजनीतिक संरक्षणमा बनेका बस्तीको यथार्थ उजागर गर्‍यो ।

बालेन समर्थकहरू भन्छन्-“कानुन सबैलाई बराबर लागू हुनुपर्छ ।” आलोचकहरू भन्छन्-“राज्यले विकल्प नदिई डोजर चलाउन मिल्दैन ।” वास्तवमा यो बहस बालेन्द्र शाहको मात्र होइन, नेपालको राज्य व्यवस्थापनकै परीक्षा हो ।

सुशासनको ब्रान्ड निर्माण

बालेन्द्र शाहको लोकप्रियताको मुख्य आधार भनेको “काम भइरहेको अनुभूति” हो । काठमाडौँ महानगरभित्र फोहोर व्यवस्थापन, विद्यालय सुधार, डिजिटल प्रशासन, नक्सा मिचिएका संरचनामाथि कारबाही, सार्वजनिक स्थान संरक्षण, स्वास्थ्य सेवा विस्तार, फुटपाथ व्यवस्थापन र राजस्व संकलन सुधारमा देखिएको सक्रियताले जनतामा सकारात्मक सन्देश दियो ।

विशेषगरी महानगरका सामुदायिक विद्यालय सुधार अभियानले मध्यम वर्गीय परिवारलाई आकर्षित गर्‍यो । सरकारी विद्यालय पनि गुणस्तरीय बन्न सक्छन् भन्ने सन्देशले उनको छवि थप बलियो बनायो ।

उनको प्रशासनिक शैलीमा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ-“दृश्यात्मक परिणाम”। अर्थात् जनताले देख्न सक्ने काम, महसुस गर्न सक्ने परिवर्तन र तुरुन्त प्रतिक्रिया ।

सामाजिक सञ्जालबाट बनेको राजनीतिक शक्ति

बालेन्द्र शाह नेपालको पहिलो पूर्ण डिजिटल राजनीतिक ब्रान्डमध्ये एक मानिन्छन् । उनको लोकप्रियतामा फेसबुक, टिकटिक, युट्युब र अन्य सामाजिक सञ्जालको ठूलो भूमिका छ। उनीबारे बनेका भिडियो, भाषणका क्लिप, निर्णय र प्रतिक्रियाहरू छिट्टै भाइरल हुने गरेका छन् ।

यसले एउटा नयाँ राजनीतिक प्रवृत्ति जन्माएको छ-अब जनमत निर्माण केवल पार्टी कार्यालय वा परम्परागत मिडियाले मात्र गर्दैन, डिजिटल प्लेटफर्मले पनि गर्छ । तर यही पक्ष जोखिमपूर्ण पनि छ। सामाजिक सञ्जालमा बनेको लोकप्रियता कहिलेकाहीँ भावनामा आधारित हुन्छ, जसले जटिल नीतिगत बहसभन्दा तात्कालिक प्रतिक्रियालाई प्राथमिकता दिन सक्छ।

के बालेन राष्ट्रिय राजनीतितर्फ जालान् ?

यो अहिले नेपालको सबैभन्दा चासोको राजनीतिक प्रश्नमध्ये एक हो । धेरै युवाले उनलाई वैकल्पिक राष्ट्रिय नेतृत्वका रूपमा हेर्न थालेका छन् । परम्परागत दलप्रतिको निराशा बढ्दै जाँदा बालेनजस्ता स्वतन्त्र र आक्रामक शैलीका नेताको प्रभाव अझ बढ्न सक्ने अनुमान गरिन्छ ।

तर स्थानीय तहमा देखिएको सक्रियता राष्ट्रिय राजनीतिमा त्यत्तिकै प्रभावकारी हुन्छ भन्ने निश्चित छैन । राष्ट्रिय राजनीति फरक प्रकारको समन्वय, वैदेशिक सम्बन्ध, आर्थिक नीति, दलगत सन्तुलन र संस्थागत संयमताले चल्छ ।

बालेन्द्र शाहले यदि भविष्यमा राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने निर्णय गरे भने उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हुनेछ-लोकप्रियताबाट संस्थागत नेतृत्वतर्फको रूपान्तरण ।

निष्कर्ष

बालेन्द्र शाहको उदय केवल एउटा व्यक्तिको लोकप्रियताको कथा होइन, यो नेपाली समाजमा बढ्दो बेचैनी, परिवर्तनको चाहना र सुशासनप्रतिको आकांक्षाको प्रतिबिम्ब हो ।

उनले राष्ट्रियता, सुशासन, सेवा प्रवाह, प्रशासनिक आक्रामकता र डिजिटल जनसमर्थनलाई मिसाएर नयाँ राजनीतिक भाषा निर्माण गरेका छन् ।

उनको यात्रा सफल हुन्छ वा असफल, त्यो भविष्यले तय गर्नेछ । तर एउटा कुरा स्पष्ट छ-बालेन्द्र शाहपछि नेपाली राजनीतिमा “काम देखाउने नेतृत्व”को माग पहिलेभन्दा धेरै बलियो भएको छ ।

 
सम्बन्धित समाचार